آموزش زبان, دستور زبان فارسی, فارسی, ویراستاری

کاربرد علائم نگارشی (نشانه‌گذاری)

علائم نگارشی
علائم نگارشی

کاربرد علائم نگارشی همیشه برای نویسنده‌ها و ویراستارها دغدغه بوده. قطعاً به‌کار بردنِ درست این علائم باعث می‌شه متن برگزیده‌ای داشته باشیم. شما با خوندن این مقاله به مطالب زیر مسلّط می‌شید:

علائم نگارشی چیست؟
چرا از علائم نگارشی استفاده می‌کنیم؟
کاربرد نقطه (.)
کاربرد علامت سؤال (؟)
کاربرد علامت تعجّب (!)
کاربرد ویرگول (،)
کاربرد نقطه ویرگول (؛)
نشانه تعلیق یا همان سه نقطه (…)
کاربرد گیومه («»)
کاربرد خط (_)
کاربرد پرانتز ()
کاربرد قلاب ([ ])
کاربرد نیم‌خط (-)
کاربرد ستاره (*)

در این مقاله می‌خوانیم :

علائم نگارشی (علائم سجاوندی) چیست؟

شمس‌الدینْ ابوالفضلْ محمد بن ابی‌یزیدْ طیفورِ سَجاوندیِ غزنویِ قاری در قرنٔ ششم ه‍. ق، برای راهنمایی قاریان، اولین نشانه‌ها رو در نگارش قرآن به‌کار برد. سَگاوند شهری در دامنهٔ کوهی به همین اسم نزدیکِ سیستان که عربی‌شدهٔ اون، سجاونده. از همون زمان لغت سجاوندی رایج شد. علائم نگارشی یا سجاوندی عبارتند از:
نقطه، علامت پرسش، علامت تعجب، ویرگول،. نقطه ویرگول، دو نقطه، سه نقطه، گیومه و خط. علاوه بر این نشانه‌های اصلی، علائم دیگه‌ای هم در نوشته‌ها کاربرد دارن که بر اساس قرارداد متخصّصین دارای معانی مشخصی هستن. مثل پرانتز، قلاب، نیم‌خط، خط موّرب، پیکان، ستاره.

چرا از علائم نگارشی استفاده می‌کنیم:

. برای نشان دادن بعضی از نواهای گفتاری یا لحن و مکث؛
. برای روشن‌سازی روابط اجزای جمله؛
. برای ایجاد یا رفع ابهام؛
. برای ارجاع؛
. برای متمایز ساختن اختصاری‌ها؛
. برای عطف و بیان؛

کاربرد نقطه (.)

1. پایان جملهٔ خبری: هنوز نگران است که ملکش با دگران است.
2. متخصرنویسی عناوین: ژ.ژ. روسو یا ع. اقبال آشتیانی
البته بعد از ص برای صفحه، بعد از قس برای قیاس کنید، بعد از نک برای نگاه کنید، ش برای شمسی، رک برای رجوع کنید، م برای میلادی، و ه برای هجری، نیازی به نقطه نیست.

کاربرد علامت سؤال (؟)

1. بعد از جملات پرسشی. البته دقّت کنید که اون جمله واقعاً پرسشی باشه. مثلاً، نمی‌دونم شیر بخورم یا آب پرتقال. این سؤالی نیست و نیاز به نقطه داره.
2. برای تردید. مثلاً اگر بیت یا جمله‌ای داشته باشیم که از شکل صحیح اون مطمئن نباشیم علامت سؤال داخل پرانتز جلوش می‌ذاریم.

کاربرد علامت تعجّب (!)

1. بعد از جملات صوت مثل حاشا! آفرین! زهی!
2. پایان جملهٔ تعجّبی. مثل چه هوای خوشی!
3. جملهٔ امر یا تأکیدی. مثل زود باش!

کاربرد ویرگول (،)

علائم سجاوندی

1. بعد از منادا. مثل:
ای پسر، خیال محال از سر به در کن.
2. برای عطف. مثل:
دختران، پسران، خواهران، برادران دقّت کنید!
3. بعد از گروه قیدی. مثل:
پس از وقوع زلزله، سازمان‌های امدادی دست به کار شدند.
4. برای مجزٌا کردن عبارت معترضه دعایی. مثل:
5. موسی را، علیه‌اسلام، گفتند:…
6. برای جلوگیری از تکرار حرف عطف (و). مثل:
می‌آیند، می‌روند، حوایحی دارند، با ما کاری ندارند.

کاربرد نقطه ویرگول (؛)

1- این نشانه هم برای درنگ و مکث استفاده می‌شه و نشان‌دهندهٔ جمله‌ای هستش که تمام شده امّا مطلب ادامه دارد. در واقع، نقطه ویرگول نه مکث کامله و نه مکث کوتاه و چیزی بین نقطه و ویرگوله.

نقطه ویرگول را توی صفحه کلید رایانه با Shift+ Y تایپ کنید و همیشه بعد از اون یه فاصله بذارید. در نظر داشته باشید که بین ویرگول و واژه قبلی اون، هیچ فاصله‌ای وجود نداره.

برای جداکردن جملات هم پایه همراه با ویرگول
بعضی وقتا توی زبان فارسی، جمله‌هایی کنار هم قرار می‌گیرن که ویرگول‌های متعددی برای گروه‌های اسمی دارن. برای جدا کردن این دو جمله، نمی‌شه از ویرگول استفاده کرد چون با ویرگول‌های گروه‌های اسمی خلط می‌شه. در این مواقع از نقطه ویرگول استفاده می‌کنیم.

مثال: آلمان، ایتالیا و ژاپن؛ از انگلیس، شوروی و آمریکا شکست خوردند.

2- کامل کردن جمله

بعضی وقتا توی زبان فارسی، جمله‌ای کامله؛ ولی برای کامل‌تر کردن اون، جملهٔ دیگه‌ای رو در ادامه می‌آریم. برای نشان دادن ربط بین این دو جمله، از نقطه ویرگول استفاده می‌کنیم.

مثال: قد علی خیلی بلند بود؛ چنان که از دور مثل بسکتبالیست‌های سیاه پوست می‌نمود.

3- وقتی که یه جمله تموم می‌شه و جمله‌ای بعد از اون، برای تکمیل در ادامه می‌آد و با کلمات توضیحی مثل یعنی، مثلاً، به‌عنوان مثال، زیرا و بنابراین شروع می‌شه.

مثال: فتوسنتز یکی از عوامل اصلی حیات است؛ یعنی اگر فتوسنتز در گیاهان وجود نداشت، هیچ موجود زنده‌ای روی کره زمین به وجود نمی‌آمد.

4- ربط چندین جمله پشت‌سر هم
زمانی که چند تا جملهٔ وابسته به هم به دنبال هم می‌آن، باید از نقطه ویرگول استفاده کنیم.

مثال: آلمان به لهستان حمله کرد؛ بعد به فرانسه حمله کرد؛ بعد به انگلیس حمله کرد.

#نکته: نقطه‌ویرگول بین دو جمله قرار می‌گیره نه بین یه جمله و یه عبارت. در دو طرفِ نقطه‌ویرگول باید دو جملۀ مستقل اما وابسته به هم باشن؛ وگرنه بعد از جملۀ اول فقط یه ویرگول گذاشته می‌شه و بعد یه نقطه. مثال: «تهرانی‌ها کارتُنک/کارتونک می‌گویند، یعنی تارِ عنکبوت».

مقاله‌ت مشکل نگارشی داره و نیاز به ویرایش مقاله داری؟

کاربرد سه نقطه (…)

1- برای نشان دادن ناتمام ماندن یا حذف قسمتی از جمله به‌کار می‌ره؛
2- سه‌نقطه در گفتاری‌نویسی:

۱) برای نشان دادن لکنت زبان یا بریده‌بریده حرف گفتن (از دو طرف با نیم‌فاصله و کشیدگی دادن به حروف پیوسته):
– گُـ…گُـ…گفتم نَـ…نَـ…نترس!

۲) برای درنگ کردن در ادای کلمات (بی‌فاصله از قبل):
– من… دیگه… بر… نمی‌گردم…! تو برو.

۳) برای نصفه‌نیمه گفتن کلمات (بی‌فاصله از قبل):
– من از این موجود می‌تر…
دقیقاً پشت‌سرم ایستاده بود و بازتابش در شیشهٔ پیش‌ِرویم دیده می‌شد.

۴) وقتی که کسی حرف دیگه‌ای رو توی گفت‌وگوها قطع می‌کنه. (بی‌فاصله از قبل):
افسانه با ناراحتی گفت: «من به همه می‌گم تو کی هستی و چی‌کاره‌ای! من به پلیس…»
بابک حرفش را قطع کرد: «تو بی‌خود می‌کنی! جرئت داری بگو، ببین چه بلایی سرت می‌آرم!»

۵) برای نشان دادن حرفای کسی که پشت تلفنه و شنیده نمی‌شه. (از قبل با فاصلۀ جامد و از بعد با فاصلۀ معمولی):
– بله. … علیک سلام. … به تو چه؟ … به خودم مربوطه. .‌‌.. تو که همه‌جا زیر نظرته. … چی؟ … زنگ بزن پایین. … مسخره!

۶) توی گفت‌وگوی تلفنی، وقتی طرف مقابل سکوت کرده یا مشکلی در ارتباط وجود داره (بی‌فاصله از قبل):
– الو… الو… صدات نمی‌آد!

یادآوری:
در این موارد، سه‌نقطه نمی‌ذاریم:
۱) برای نشان دادن خشم یا مکث کاملِ بعد از هر کلمه، بعد از هرکدوم فقط یک نقطه می‌ذاریم:
– دارم به‌ت می‌گم من. اصلاً. حالم. خوب. نیست. بفهم! برو پی کارِت!

۲)‌ با سه بار تکرارِ یه حرف (نه بیشتر)، کشیدگی یه واکه در هجا رو نشون می‌دیم، نه با سه‌نقطه (*وا…ی) و نه با تکرار تیرۀ روی خط زمینه (*حمیــــــد):
– وااای، حمییید! ممنووون!

کاربرد گیومه («»)

استفاده از علائم نگارشی

1. برای نشان دادن کاربرد نقل مستقیم یه عبارت؛
2. برای برجسته‌سازی قسمتی از جمله جهت تاکید بیشتر؛
نکته: برای تایپ گیومه توی صفحه کلید رایانه، از کلیدهای shift + L و shift + K استفاده کنید.

کاربرد خط (_)

1. برای جدا کردن عبارت معترضه (جمله‌ای که حذف اون آسیبی به جمله نمی‌زنه).
مثال: یک روز تمام _ اگر حاجب باشد، دو روز_ برای انجام دادن این کار فرصت دارید.
2. برای جداکردن کلمه و عبارت توضیحی و تأکیدی.
مثال:
شهر و هرچه در آن بود _ ساکنان و چهارپایان و بناها_ در آتش سوخت‌.
3. برای رجوع به ما قبل یا جمع . خلاصه کردن.
مثال،: اشعار میهنی بسیار سروده است_ اشعاری که در دل‌ها جایگزین است.
4. به جای تا و به در بیان فواصل زمانی و مکانی و مقداری.
مثال: فروردین _ خرداد ۱۳۳۳
قطار تهران_ مشهد
۱۲۰۰_ ۱۵۰۰کیلوگرم

پرانتز ()

جایگذاری علائم نگارشی

1. برای جدا کردن بعضی از جملات یا کلمات و یا توضیح جمله‌ای که خارج از بحث متنه، از این نشانه استفاده می‌کنیم. پرانتز دو نیم‌دایره‌ست که جمله یا کلمه معترضه رو در خود جای می‌ده.

مثال: ویرگول (کاما) یکی از علائم نگارشی در زبان فارسی است.

2. کاربرد پرانتز برای نشان دادن تاریخ و یا سال وقوع حادثه.
مثال: کشور ما در جنگ جهانی دوم (۱۹۴۵ م) به عنوان پل پیروزی متفقین نام‌گذاری شد.

تایپ پرانتز یا کمانک:
توی صفحه کلید استاندارد فارسی برای باز کردن پرانتز shift + ۰ و برای بستن پرانتز، shift + ۹ رو بزنید.

کاربرد قلاب []

اضافات، تصحیحات و توضیحات حاشیه‌ای داخل قلاب قرار می‌گیرن.

آخرین محصولات فروشگاه مقاله

کاربرد نیم‌خط (-)

1. بین اجزای بعضی ترکیب‌ها مثل پیمان گس- گلشاییان
2. بعد از پیشوند یا قبل از پسوند

کاربرد خط موّرب:
1. برای جداکردن دو گاه‌شمار مثل قرن نهم/ پانزدهم
2. برای جدا کردن مصرع‌های یه بیت

کاربرد ستاره (*)

۱.ارجاع به پاورقی یا پی‌نوشت برای توضیح یک کلمه یا عبارت یا اصطلاح علمی یا اسم نویسندگان مقاله یا عنوان مقالات یا ارقام و فرمول که آخر اونا درج می‌شه.
مثال: آذوقه*، آب‌زیرکاه*، واژه‌نامۀ فارسی ـ انگلیسی*، واکه*، ابوالحسن نجفی*، آیا زبان فارسی در خطر است؟*، *E = mc²، … .

۲.‌ برای نشان‌دار کردن واژه‌های بدساخت یا دارای غلط املایی که اول کلمات گذاشته می‌شه.
مثال: *لباس‌تر، *پاچه‌خواری، *قائله، … .

۳. برای نشان‌دار کردن عبارات یا جمله‌های بدساخت و غیردستوری که اول کلمات گذاشته می‌شه. (هر عبارت یا جمله در یک سطر مستقل). مثال:
– *امیرکبیر دولتی دبیرستان؛
– *دانش‌آموز در درس خواندن کوشا هستند.

۴. برای ارجاع استنادی به منبع نمودار یا جدول یا تصویر، به‌جای ارجاع درون‌متنی در پرانتز، می‌شه در اخر عبارت یا جملۀ توضیحیِ اونا ستاره درج کرد و منبع رو توی پاورقی آورد. مثال:
– جدولِ ۲-۲: آمار بیست‌سالۀ طلاق در کلان‌شهرها*؛
– نمودارِ ۱-۴*.

۵. برای متمایز کردن پاورقی‌های مترجم از مؤلف، می‌شه پاورقی‌های مترجم رو با ستاره آورد و پاورقی‌های مؤلف رو با عدد توک و یا برعکس.

۶. توی بعضی دانشنامه‌ها، آخر بعضی از واژه‌های به‌کاررفته توی متنِ مقاله‌هاشون، که توی اون دانشنامه مستقلاً مدخل شده باشن، برای اطلاع خواننده از وجود اون مدخل توی دانشنامه، ستاره درج می‌شه.

۷. برای تفکیک آیات قرآن از هم (با فاصله از هر دو طرف و روی خط زمینه): القارعة * ما القارعة * وما أدراك ما القارعة * … .

۸. برای تفکیک قطعات شعر از هم، سه ستاره (***) توی یه سطرِ مستقل درج می‌شه.
نکته: بسته‌به وسط‌چین بودنِ قطعات شعر در صفحه یا راست‌چین بودنِ اونا، سه ستاره وسط‌چین یا راست‌چین می‌شن.

۹. برای تفکیک پاراگراف‌(ها) و متمایز کردن و برجسته‌سازیِ پاراگراف جدید یا پایانی (به‌ویژه در پیش‌گفتارها و مقدمه‌ها)، سه ستاره (***) توی یه سطرِ مستقل و به‌صورت وسط‌چین درج می‌شن به.

یادآوری:
۱. اگر کلمه یا عبارت توی گیومه باشه، ستاره روی گیومه می‌آد، نه داخل گیومه. مثال: *«بی‌مهابا»، «آذوقه»*، … .
۲. برای ارجاعات استنادی (منبع مطالب استفاده‌شده و نقل‌قول‌ها در متن) از عدد توک /tok/ استفاده می‌شه، نه ستاره.
۳. توی یه صفحه نهایتاً چهار ستاره می‌شه به‌کار بُرد. توی چنین حالتی، روی کلمه یا عبارتِ اول یه ستاره و روی دومی دو ستاره و روی سومی سه ستاره و روی چهارمی چهار ستاره درج می‌شه.
۴. در ارجاعات ستاره‌دار، در پاورقی و پی‌نوشت نیز ستاره می‌آد. (روی خط زمینه)، نه عدد توک. مثال: *) … .
۵. به جای ستاره از دایره یا مربعِ توپُر یا توخالی (○●□■) استفاده نمی‌شه، چون کاربردشون متفاوته.
۶. تمام ستاره‌ها، چه قبل از کلمه یا عبارت و چه بعد از اونا، بی‌فاصله درج می‌شن، جز در کاربرد هفتم (بین آیات قرآن).

کلام آخر

خیلی از نویسنده و ویراستارها استفاده از علائم نگارشی رو جدی نمی‌گیرن. چون به دقّت و حوصلهٔ زیادی نیاز داره.
ولی در جریان باشید رعایت نکردن علائم نگارشی نشون می‌ده که متن شما بی‌ارزشه و برای خواننده هزار تا دردسر درست می‌کنه.
شما می‌تونید ویراستاری همهٔ مطالبتون رو به ما بسپارید و خیالتون از کیفیت کار راحت باشه.

منبع:
نوشته‌های سید محمد بصام
احمد سمیعی، نگارش و ویرایش، سمت : ۱۳۹۶.

برای دریافت فایل PDF مقاله کلیک کنید
اشتراک گذاری مقاله

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *